در آیین دادرسی مدنی: قطعاً شنیده اید که میگویند قوانین ماهوی قوانین شکلی اما شاید هرگز به دنبال این نبوده ایم که بدانیم واقعاً تفاوت این دو دسته از قوانین چیست؟ قوانین ماهوی و شکلی در حقوق خصوصی با حقوق کیفری متفاوت است. در حقوق خصوصی هر قانونی که حقی را برای افراد ایجاد نماید «قوانین ماهوی» یا «قوانین موجد» حق نامیده میشود.
به عبارتی اگر دیدید ماده ای از ایجاد حق صحبت میکند (مثلاً) میگوید فروشنده چه حقی دارد. خریدار چه حقی دارد. یا زوج چه حقی دارد زوجه چه حقی دارد. بدانید که این قانون ماهوی یا قانون موجد حق است. حالا که حق ایجاد شد این حق ممکن است توسط متعهد اجرا شود یا اینکه نقض گردیده و نادیده گرفته شود. اگر نادیده گرفته شود یا نقض شود قوانین شکلی به ما میگویند چگونه حق خود را پس بگیریم. این دسته از قوانین که در خصوص شکل بازپس گرفتن حق و اعاده آن صحبت میکنند را قوانین تضمین کننده حق یا قوانین شکلی مینامند.
آیین دادرسی مدنی
اما این قانون به ما میگوید حال که حق برای تو ایجاد شد اگر این حق توسط طرف مقابل نقض گردد، چگونه میتوانید به مراجع قضایی مراجعه کرده و بر علیه شخص مزبور طرح دعوا نمایید چگونه میتوانید از دادگاه حکم شایسته به نفع خود بگیرید. چگونه این حکم را اجرا کنید.
همه ی اینها در آیین دادرسی مدنی بحث میگردد: آیین یعنی روش دادرسی یعنی تظلم خواهی و رسیدگی به اختلافات مدنی یعنی امور راجع به قوانین مدنی و حقوق خصوصی نتیجه،اینکه آیین دادرسی مدنی به معنی اصول و روشهای حل اختلاف در امور حقوق خصوصی است.
قانون مدنی
قانون مدنی یک قانون ماهوی است قانون مدنی به ما میگوید که وقتی عقدی را منعقد میسازیم چه حقی داریم و چه تکلیفی داریم. برای مثال قانون مدنی به ما میگوید اگر عقد بیعی منعقد گردد بایع دارای چه حقوق و تکالیفی است. مشتری دارای چه حقوق و تکالیفی. وقتی عقد نکاحی منعقد می گردد زوجه چه حقوق و تکالیفی دارد. زوج چه حقوق و تکالیفی دارد؟ هر قانونی که از ایجاد حق و تکلیف صحبت نماید قانون ماهوی یا موجد حق است. قانون مدنی نیز یک قانون ایجاد کننده حق و ماهوی است.
نکته ها
نکته:۱ اگر حقی برای شما در قانون مدنی ایجاد شد و این حق به نحو احسن اجرا شد و طرف مقابل به تکالیف خود عمل کرد و هیچ اختلافی بین طرفین حادث نشد. بحث از آیین دادرسی مدنی بی فایده است چون این قانون زمانی پا به میدان میگذارد که اختلافی ایجاد شده باشد.
نکته:۲ شما در قانون مدنی نمیتوانید ماده ای را پیدا کنید که بگوید اگر حق شما نادیده گرفته شد باید چگونه طرح دعوا کنید. قانون مدنی فقط از ایجاد حق سخن میگوید. آیین دادرسی مدنی نیز به شما میگوید اگر حق شما پایمال شد من به شما یاد میدهم چگونه آن را پس بگیرید. پس در کل آیین دادرسی مدنی نمیتوانید ماده ای پیدا کنید که حرف از ایجاد حق زده باشد.
پی نوشت
- برگرفته از شرح روان آیین دادرسی مدنی دکتر مهدی شکری چاپ 1402
- این نکات جهت آمادگی برای آزمون ها می باشد و برای رویه های حقوقی در دادگاهها قابل استفاده نیست.
Originally posted 2026-01-31 08:25:02.